Preventie en behandeling van peri-implantaire ontstekingen
- Introductie
- beleidbij ontstekingen, preventie, diagnose en volgorde behandeling
- Preventievan peri-implantaire ontstekingen
- Aanbevelingenvoor de behandeling van peri-implantaire mucositis
- Aanbevelingenvoor niet-chirurgische behandeling van peri-implantitis
- Aanbevelingenvoor de chirurgische behandeling van peri-implantitis
bij ontstekingen, preventie, diagnose en volgorde behandeling
Inhoudsopgave • Beleid bij peri-implantaire ontstekingen – preventie, diagnose en volgorde van behandeling
TAB 1 | Specifieke benaderingen in het beleid bij peri-implantaire ontstekingen
TAB 2 | Beleid volgens het stadium van implantaatbehandeling
TAB 3 | Diagnose van peri-implantaire ontstekingen
TAB 4 | Specifieke zorgpaden volgens de diagnose van de peri-implantaire ontsteking
TAB 5 | Belangrijke aspecten bij de behandeling van peri-implantaire ontstekingen
BIJLAGEN
Specifieke benaderingen in het beleid bij peri-implantaire ontstekingen
-Tandheelkundige implantaten en abutments voor tandheelkundige implantaten zijn medische hulpmiddelen van klasse IIb (The European Commission, 2010), volgens de Richtlijn Medische Hulpmiddelen 1993 (MDD, 93/42/EEG), die overgenomen is in de Verordening Medische Hulpmiddelen 2017 (MDR, Verordening 2017/745 van de Raad) (The European Parliament and the Council of the European Union, 2017). Deze klasse medische hulpmiddelen omvat “implanteerbare hulpmiddelen en chirurgisch invasieve hulpmiddelen voor de lange termijn (> 30 dagen)” en is van toepassing op de meeste implantaten die worden gebruikt op orthopedisch, tandheelkundig, oogheelkundig en cardiovasculair gebied. Implanteerbare hulpmiddelen worden “gedeeltelijk in het menselijk lichaam ingebracht door middel van een chirurgische ingreep en zijn bedoeld om na de ingreep ten minste 30 dagen op hun plaats te blijven” (The European Commission, 2010). Ze kunnen verder worden ingedeeld op basis van hun verwachte “gebruiksduur”, hetzij korte duur (normaliter bedoeld voor continu gebruik gedurende niet meer dan 30 dagen), hetzij lange duur (normaliter bedoeld voor continu gebruik gedurende meer dan 30 dagen). In de huidige MDR-verordening, die in 2017 is gepubliceerd (The European Parliament and the Council of the European Union, 2017) en in mei 2022 van kracht wordt, worden tandheelkundige implantaten en abutments voor tandheelkundige implantaten beschouwd als “niet-actieve implantaten en chirurgisch invasieve hulpmiddelen voor langdurig gebruik” in de categorie MDN 1103 (niet-actieve tandheelkundige implantaten en tandheelkundige materialen) (The European Commission, 2017). Andere niet-actieve implantaten worden in verschillende categorieën ingedeeld zoals “niet-actieve cardiovasculaire, vasculaire en neurovasculaire implantaten” (MDN 1101), “niet-actieve osteo- en orthopedische implantaten” (MDN 1102) en “niet-actieve weke delen en andere implantaten” (MDN 1104).
Bij het ontwikkelen van een klinische praktijkrichtlijn met betrekking tot tandheelkundige implantaten (in dit geval over de behandeling van peri-implantaire ontstekingen), zou de structuur van de richtlijn gebaseerd kunnen worden op vergelijkbare richtlijnen voor andere “chirurgisch invasieve hulpmiddelen op lange termijn”; het klinische gebruik van tandheelkundige implantaten heeft echter een fundamenteel verschil, omdat deze medische hulpmiddelen gedeeltelijk in de kaken worden ingebracht. Aangezien de mondholte een diverse en overvloedige microflora kent (Gupta et al., 2017), zal het intraorale deel van het implantaat altijd blootgesteld worden aan deze gecontamineerde omgeving. Daarom zijn tandheelkundige implantaten specifiek ontworpen om biofilmvorming tegen te gaan op het niet-afstotende transmucosale abutmentoppervlak, dat vervolgens bedekt wordt met de juiste prothetische materialen om als tandvervanging te dienen. Vervolgens worden deze oppervlakken aan dezelfde maatregelen voor infectiepreventie onderworpen als natuurlijke gebitselementen (mondhygiëne). Een andere strategie die gevolgd had kunnen worden bij de ontwikkeling van deze richtlijn was het implementeren van een parallel proces met dat voor de behandeling van parodontale aandoeningen (Herrera et al., 2022; Sanz et al., 2020). Echter, de grote anatomische en histologische verschillen tussen parodontale en peri-implantaire weefsels (gerapporteerd in Paragraaf 1.1.2) en de histopathologische verschillen tussen parodontale en peri-implantaire laesies (Berglundh et al., 2018; Sahrmann et al., 2020; Schwarz et al., 2018) maakten een andere aanpak noodzakelijk.
De structuur van deze richtlijn moet daarom de specifieke kenmerken van “implanteerbare medische hulpmiddelen” en het biologische onderscheid tussen peri-implantaire en parodontale aandoeningen weerspiegelen. Specifiek kunnen interventies voor de preventie en behandeling van peri-implantaire ontstekingen worden geïmplementeerd voorafgaand aan het plaatsen van het medische hulpmiddel (tandheelkundig implantaat), op het moment van plaatsing en reconstructie (plaatsing implantaat/prothetische voorziening), evenals na de restauratie, rekening houdend met de hoge incidentie van peri-implantaire ontstekingen.
De interventies werden eerst georganiseerd volgens het stadium van de implantaattherapie, van toepassing op:
- patiënten die mogelijk in aanmerking komen voor tandheelkundige implantaten
- patiënten die tandheelkundige implantologie ondergaan
- patiënten met tandheelkundige implantaten
Vervolgens werden de interventies georganiseerd volgens de klinische status van de peri-implantaire weefsels:
- vóór het plaatsen van tandheelkundige implantaten
- gezonde peri-implantaire weefsels
- peri-implantaire mucositis
- peri-implantitis
- na behandeling van peri-implantaire mucositis
- na behandeling van peri-implantitis
Deze richtlijn is ingedeeld in interventies volgens deze verschillende stadia van beleid m.b.t. peri-implantaire weefsels:
- Beheersing van risicofactoren vóór implantaatplaatsing
- Beheersing van risicofactoren tijdens het plaatsen van het implantaat/de prothetische voorziening
- Behoud van de gezondheid van de peri-implantaire weefsels
- Behandeling van peri-implantaire mucositis
- Behandeling van peri-implantitis (niet-chirurgisch)
- Behandeling van peri-implantitis (chirurgisch)
- Secundaire preventie van peri-implantaire mucositis
- Secundaire preventie van peri-implantitis
Beleid volgens het stadium van implantaatbehandeling
-Er bestaan drie verschillende klinische scenario’s (figuur 1):
-
- patiënten die mogelijk in aanmerking komen voor tandheelkundige implantaten (preoperatief)
- patiënten bij wie die tandheelkundige implantaten zullen worden geplaatst(peri-operatief)
- patiënten die al een of meerdere tandheelkundige implantaten hebben (postoperatief)

Pre-operatieve interventies
+Door de hoge prevalentie van peri-implantaire ontstekingen (beschreven in hoofdstuk 1) loopt elke patiënt die tandheelkundige implantaten krijgt, het risico om een peri-implantaire ontsteking te ontwikkelen. Zodra het tandimplantaat/abutmentcomplex wordt blootgesteld aan de orale omgeving en zodra de prothetische voorziening is geplaatst en in werking is, kunnen biofilms accumuleren op het oppervlak en het daaropvolgende ontstekingsproces kan leiden tot het ontstaan van peri-implantaire ontstekingen. Daarom moeten interventies om peri-implantaire ontstekingen te voorkómen al in de fase van de behandelplanning beginnen en doorgaan tijdens het plaatsen van het implantaat en de prothetische fase. Deze preoperatieve interventies moeten gericht zijn op het beheersen van de bekende risicofactoren die geassocieerd worden met de ontwikkeling van peri-implantaire ontstekingen, zoals roken, diabetes, ongecontroleerde of onbehandelde parodontitis en onvoldoende mondhygiëne. Deze interventies worden beschreven in hoofdstuk 5 en de term “primordiale” preventie van peri-implantaire ontstekingen verwijst naar die interventies die kunnen worden geïmplementeerd in de fase van de behandelplanning en die gericht zijn op de bovengenoemde risicofactoren. Het concept van “primordiale” preventie werd voor het eerst geïntroduceerd door Strasser in 1978 (Strasser, 1978), als preventie die wordt bereikt door een zelfgestuurde levensstijl die de ontwikkeling van risicofactoren in een populatie uitsluit. Meer recent heeft de American Heart Association (Lloyd-Jones et al., 2010) de term populatiebreed gedefinieerd, waarbij primordiale preventie wordt opgevat als een strategie om te voorkomen dat uitgebreide populaties “epidemieën” doormaken, terwijl de overeenkomstige strategie op individueel niveau bestaat uit het voorkómen van de ontwikkeling van risicofactoren, in overeenstemming met het gebruik van de term in deze richtlijn, zoals beschreven in hoofdstuk 5.
Peri-operatieve interventies
+Er zijn aanwijzingen in de wetenschappelijke literatuur dat “tandheelkundige implantaten geplaatst onder minder dan ideale omstandigheden” vaak voorkomen in de dagelijkse praktijk (Schwarz et al., 2018), wat kan leiden tot een verhoogde prevalentie van peri-implantitis (Berglundh et al., 2018). Er is ook bewijs dat prothetische factoren het risico op het ontstaan/voortschrijden van peri-implantaire ontstekingen kunnen verhogen (Schwarz et al., 2018). In het consensusrapport van de 2017 Workshop on the Classification of Periodontal and Peri-implant diseases staat dat “er beperkt bewijs is dat peri-implantitis in verband staat met factoren zoals de post-restauratieve aanwezigheid van submucosaal cement en de plaatsing van implantaten op een manier die mondhygiëne en onderhoud niet faciliteert” (Berglundh et al., 2018).
Op basis van deze gegevens moet preventie van peri-implantaire ontstekingen ook aan de orde komen bij:
- het plaatsen van het tandheelkundig implantaat, d.w.z. streven naar een optimale positionering van het implantaat en rekening houden met lokale factoren die een ideale positionering belemmeren.
- het ontwerpen en plaatsen van de prothetische reconstructie, d.w.z. rekening houden met lokale risicofactoren die de toegang voor mondhygiëne kunnen belemmeren, of indien mogelijk, kiezen voor geschroefde restauraties.
Post-operatieve interventies
+Nadat de implantaten zijn blootgesteld aan de orale omgeving en de prothetische reconstructie is geplaatst en functioneert, vormt de klinische toestand van de peri-implantaire weefsels de leidraad voor het beleid. Gezien de gerapporteerde hoge incidentie/prevalentie van peri-implantaire ontstekingen (beschreven in hoofdstuk 1), moeten patiënten direct peri-implantaire nazorg volgen. Peri-implantaire nazorg-programma’s moeten interventies bevatten voor primaire preventie van peri-implantaire ontstekingen, zoals professionele supra- en submarginale verwijdering van plaque en biofilm en motivatie en coaching van mondhygiëne, evenals vroege detectie van pathologische afwijkingen.
Diagnose van peri-implantaire ontstekingen
-De 2018 World Workshop on the Classification of Periodontal and Peri-Implant Diseases and Conditions (Berglundh et al., 2018; Renvert et al., 2018) heeft duidelijke definities vastgesteld voor peri-implantaire gezondheid (Araujo & Lindhe, 2018), peri-implantaire mucositis (Heitz-Mayfield & Salvi, 2018) en peri-implantitis (Schwarz et al., 2018).
Vaststellen van gezond peri-implantair weefsel
+Volgens deze classificatie van 2018 (Araujo & Lindhe, 2018; Berglundh et al., 2018) vereist peri-implantaire gezondheid:
- Afwezigheid van klinische tekenen van ontsteking.
- Afwezigheid van bloeding of pusvorming bij voorzichtig sonderen.
- Geen toename in pocketdiepte vergeleken met eerdere onderzoeken.
- Afwezigheid van botverlies verder dan crestale botniveauveranderingen als gevolg van initiële botremodellering.
De huidige richtlijn heeft ook de recente consensus van het ID-COSM initiatief (Tonetti et al., 2023) en de licht gewijzigde definitie van peri-implantaire gezondheid overgenomen, die de aanwezigheid van een enkele bloedende plek rond het implantaat toestaat.
Diagnose van peri-implantaire mucositis
+Voor de diagnose van peri-implantaire mucositis gelden volgens de 2018 classificatie (Berglundh et al., 2018; Heitz-Mayfield & Salvi, 2018):
- Aanwezigheid van bloeding en/of pusvorming bij voorzichtig sonderen met of zonder toegenomen pocketdiepte in vergelijking met eerdere onderzoeken.
- Afwezigheid van botverlies verder dan crestale botniveauveranderingen als gevolg van initiële botremodellering.
Na de wijziging van de consensus van het ID-COSM initiatief (Tonetti et al., 2023) is deze definitie als volgt bijgewerkt: aanwezigheid van bloeding (meer dan één puntbloeding rond een implantaat of aanwezigheid van directe bloeding of overvloedige bloeding) en/of pusvorming bij voorzichtig sonderen, in afwezigheid van botverlies verder dan crestale veranderingen van het botniveau als gevolg van initiële botremodellering.
Diagnose van peri-implantitis
+Voor de diagnose peri-implantitis geldt (Berglundh et al., 2018; Schwarz et al., 2018):
- Aanwezigheid van bloeding en/of pusvorming bij zacht sonderen.
- Toegenomen pocketdiepte in vergelijking met eerdere onderzoeken.
- Aanwezigheid van botverlies verder dan crestale botniveauveranderingen als gevolg van initiële botremodellering.
Bij afwezigheid van eerdere onderzoeksgegevens kan de diagnose peri-implantitis echter gebaseerd worden op de combinatie van:
- Aanwezigheid van bloeding en/of pusvorming bij voorzichtig sonderen.
- Pocketdiepte van ≥6 mm.
- Botniveaus ≥ 3 mm apicaal van het meest coronale deel van het intraossale deel van het implantaat.
Specifieke zorgpaden volgens de diagnose van de peri-implantaire ontsteking
-Bijna 25 jaar geleden stelden Lang en collega’s (Lang et al., 1997; Lang et al., 2000; Mombelli & Lang, 1998) , tijdens de Food and Drug Administration (FDA)/AAP consensusconferentie in 1996, het Cumulative Interceptive Supportive Therapy (CIST)-concept voor t.b.v. de behandeling van peri-implantaire ontstekingen. Dit protocol was gebaseerd op een combinatie van vroegtijdige opsporing en implementatie van preventieve en therapeutische interventies, eerst gericht op het voorkómen van het ontstaan en vervolgens op het zo vroeg mogelijk behandelen van peri-implantitis om de progressie ervan te stoppen en zo verlies van het implantaat te voorkómen. Hoewel de interventies die in de huidige richtlijn worden aanbevolen verschillen, zijn de algemene strategie en filosofie vergelijkbaar.
Afhankelijk van de klinische diagnose kunnen verschillende zorgpaden worden gevolgd (figuur 2 en 3). Het belangrijke overkoepelende principe is echter dat peri-implantaire mucositis te behandelen is en leidt tot herstel van de gezondheid van de peri-implantaire weefsels. Daarom hebben primaire preventie van peri-implantaire ontstekingen en secundaire preventie van peri-implantaire mucositis (na behandeling van peri-implantaire mucositis) identieke interventies. Bovendien, aangezien de behandeling van peri-implantaire mucositis de primaire interventie is in de preventie van peri-implantitis, moet deze behandeling ook worden beschouwd als een preventieve strategie. Het behoud van de gezondheid en functie van tandheelkundige implantaten en de bijbehorende implantaatgedragen prothetische voorziening door preventie en behandeling van peri-implantitis is daarom het primaire doel van deze richtlijn. He is echter bekend dat, als peri-implantitis eenmaal is ontstaan, behandeling ervan de intacte ondersteuning van de peri-implantaire weefsels niet volledig zal herstellen, ook niet als de ontsteking succesvol wordt behandeld. Daarom moeten er specifieke klinische criteria worden opgesteld voor beoordeling na de behandeling van peri-implantitis.


Specifieke zorgpaden in gezond peri-implantair weefsel
+Bij gezond peri-implantair weefsel moeten interventies voor primaire preventie worden geïmplementeerd als onderdeel van een peri-implantaire nazorg-programma, inclusief periodieke professionele supra- en submarginale plaque biofilmverwijdering.
Specifieke zorgpaden bij peri-implantaire mucositis
+Interventies voor de behandeling van peri-implantaire mucositis worden beschreven in hoofdstuk 6 en richten zich op biofilmcontrole, hetzij door zelfzorg of door professionele mondzorg. De resultaten van de behandeling moeten na 2-3 maanden worden geëvalueerd en herbehandeling wordt aanbevolen als relevante eindpunten niet zijn bereikt. Deze eindpunten weerspiegelen het herstel van de peri-implantaire gezondheid. Als de peri-implantaire gezondheid is hersteld, zijn de primaire preventie van peri-implantaire ontstekingen en de secundaire preventie van peri-implantaire mucositis in wezen identiek. Aangezien de behandeling van peri-implantaire mucositis centraal staat in de preventie van het ontstaan van peri-implantitis (Jepsen et al., 2015), is deze behandeling in feite de belangrijkste preventieve interventie voor peri-implantitis en vormt als zodanig de belangrijkste component van professionele interventies tijdens peri-implantaire nazorg.
Specifieke zorgpaden bij peri-implantitis
+Nadat de diagnose peri-implantitis is vastgesteld, zijn twee punten van belang:
- Peri-implantitis is een irreversibele ontsteking; daarom wordt zelfs na een succesvolle behandeling van peri-implantitis de diagnose ‘stabiele’ peri-implantitis toegekend aan het specifieke implantaat.
- De resultaten van de behandeling van peri-implantitis zijn afhankelijk van een groot aantal factoren (kenmerken van implantaat en prothetische voorziening, patiëntfactoren, lokale factoren, ernst van de ontsteking, configuratie van het botdefect). Daarom worden bij de behandeling interventies op maat gebruikt die specifiek gericht zijn op een of meer van de bovengenoemde factoren (zoals gerapporteerd in de systematische reviews). De behandelresultaten van deze interventies variëren.
Op basis van deze zorgpaden moet de behandeling van peri-implantitis de volgende stappen omvatten:
- Na de diagnose moet worden besloten of het aangedane implantaat kan worden behandeld.
- Als dat het geval is, wordt een eerste niet-chirurgische behandeling uitgevoerd, die submucosale instrumentatie omvat.
- Na de niet-chirurgische behandeling zal evaluatie van de klinische resultaten, gebaseerd op een reeks vooraf vastgestelde criteria voor succes, het beleid bepalen. Daarbij kan de patiënt opgenomen worden in een peri-implantaire nazorg-programma voor secundaire preventie, danwel chirurgische behandeling worden uitgevoerd, op voorwaarde dat het aangedane implantaat nog steeds behandelbaar wordt geacht.
- De chirurgische behandeling van peri-implantitis moet altijd submucosale instrumentatie omvatten, na het openen met behulp van chirurgie.
- Na evaluatie van de klinische resultaten na de chirurgische behandeling en op voorwaarde dat wordt voldaan aan een reeks vooraf vastgestelde criteria voor succes, wordt de patiënt opgenomen in een peri-implantaire nazorg-programma voor secundaire preventie. Als niet aan deze criteria wordt voldaan en het aangedane implantaat nog steeds te behouden wordt geacht, moet het implantaat worden herbehandeld.
Peri-implantaire nazorg-programma’s voor secundaire preventie na behandeling van peri-implantitis kunnen inhoudelijk verschillen van programma’s voor primaire preventie.
Belangrijke aspecten bij de behandeling van peri-implantaire ontstekingen
-Naast het chronologische verloop van de interventies (zie figuur 4) en de verschillende behandelstappen afhankelijk van de specifieke peri-implantaire ontsteking die is gediagnosticeerd, gelden de volgende belangrijke punten:
- Passende interventies voor het behoud en/of herstel van de gezondheid van de peri-implantaire weefsels moeten worden overwogen voor, in combinatie met en na het plaatsen van tandheelkundige implantaten.
- Beoordeling en beheersing van risicofactoren, en diagnostiek en controle van de status van de peri-implantaire weefsels zijn van cruciaal belang bij de keuze van het passende zorgpad voor de individuele patiënt.
- Succesvol behoud van de gezondheid van de peri-implantaire weefsels op de lange termijn omvat gedragsverandering, monitoring van de gezondheid, passende preventieve interventies en, indien nodig, zorgvuldige planning en uitvoering van het behandelplan.
- Peri-implantaire weefselgezondheid, peri-implantaire mucositis en peri-implantitis vormen een continuüm. Veranderingen worden geïnduceerd door ontstekingsprocessen volgend op accumulatie van microbiële biofilm. Het onder controle houden van ontstekingen door het verwijderen van de plaque biofilm is de sleutel tot zowel het behoud van gezondheid als het voorkómen en behandelen van peri-implantaire ontstekingen.
- Preventieve en behandelingsinterventies zijn georganiseerd in specifieke zorgpaden op basis van specifieke behoeften.
- Preventie is gericht op het bereiken en behouden van peri-implantaire weefsels zonder klinische ontstekingen. Dit wordt bereikt door adequate zelf uitgevoerde en professioneel uitgevoerde mondhygiënemaatregelen te faciliteren, aangepast aan het ontwerp van implantaatgedragen restauraties.
- Ondersteunende peri-implantaire nazorg is een essentieel onderdeel van implantologie; het is cruciaal voor het behoud van de gezondheid van de peri-implantaire weefsels/ het voorkómen van het ontstaan van peri-implantaire ontstekingen en moet worden aangeboden aan elke patiënt die tandheelkundige implantaten krijgt.
- Het doel van de behandeling is om de ontstekingsprocessen in de peri-implantaire weefsels te stoppen en de lokale en systemische risicofactoren die deze processen in stand kunnen houden, te beperken. Verstoring van de lokale accumulatie van microbiële biofilms is een belangrijk doel.
- Behandeling van peri-implantaire mucositis wordt beschouwd als een belangrijke strategie voor de preventie van het ontstaan van peri-implantitis.
- De behandeling van peri-implantitis wordt volgordelijk uitgevoerd en omvat een eerste niet-chirurgische stap, gevolgd door een chirurgische stap, afhankelijk van de resultaten van de eerste behandeling. Peri-implantaire nazorg moet altijd worden toegepast, met name na voltooiing van de behandeling van peri-implantitis.
Het eerste deel van deze richtlijn (hoofdstukken 1-3 en de achtergrondinformatie (zie bijlage)) werd voorbereid door de stuurgroep met de hulp van de methodologisch adviseur. Hoofdstuk 3, dat de basis vormt voor de specifieke aanbevelingen, werd vervolgens besproken door de experts die deelnamen aan de consensusworkshop waarbij werd gestemd tijdens een plenaire sessie.

| Sterkte van consensus: Unanieme consensus (0% van de groep onthield zich van stemming vanwege mogelijke belangenverstrengeling) |
BIJLAGEN
-Hieronder vindt u een overzicht van alle bijlagen horende bij de KPR Preventie en behandeling van peri-implantaire ontstekingen (2026).