Extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling (2026)
Introductie
Introductie
+De volgende onderwerpen komen in deze klinische praktijkrichtlijn (KPR) aan de orde:
- Algemene aanbevelingen voor extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling
- Specifieke aanbevelingen voor:
- Patiënten die behandeld zijn of worden met chemotherapie
- Patiënten die behandeld zijn met hematopoïetische celtransplantatie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten die behandeld zijn of worden met antiresorptieve of anti-angiogene therapie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten die behandeld zijn of worden met immunotherapie of doelgerichte therapie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten met hoofd-halstumoren die behandeld zijn met radiotherapie in het hoofdhalsgebied (incl. langetermijngevolgen)
- Langetermijnoverlevers van kinderkanker
Voor wie is de richtlijn bedoeld?
+Deze KPR is bedoeld voor tandartsen, tandarts-specialisten, gedifferentieerde tandartsen, mondhygiënisten en tandprothetici, buiten het oncologisch centrum.
Aanleiding voor het maken van de richtlijn
+Tandartsen en andere mondzorgverleners behandelen patiënten die kankerbehandeling ondergaan of in het verleden zijn behandeld. Verschillende vormen van kanker en/of behandeling van kanker zijn gerelateerd aan acute en/of lange termijn problemen in en om de mond. Dit geldt bijvoorbeeld voor patiënten met hoofd-halstumoren, patiënten met hemato-oncologische maligniteiten, patiënten met solide tumoren, overlevers van kinderkanker en patiënten die met antiresorptieve therapie behandeld worden (wat kan leiden tot osteonecrose van de kaak). Naast conventionele behandelmodaliteiten (chirurgie, chemotherapie, bestraling, hematopoïetische celtransplantatie) wordt een toenemend aantal patiënten met nieuwe vormen van therapie (doelgerichte therapie, immunotherapie) behandeld, die ook orale gevolgen hebben. Het is voor mondzorgverleners niet altijd duidelijk of en hoe deze patiënten anders behandeld moeten worden dan andere patiënten. Daarom is deze richtlijn ontwikkeld.
Geldigheid
+Het KIMO is als houder van deze praktijkrichtlijn de eerstverantwoordelijke voor het actualiseren van de richtlijn. De aan deze praktijkrichtlijn deelnemende wetenschappelijke verenigingen of gebruikers ervan delen de verantwoordelijkheid en informeren de eerstverantwoordelijke over relevante ontwikkelingen binnen hun vakgebied. Deze ontwikkelingen kunnen aanleiding zijn om (delen van) de praktijkrichtlijn te herzien voor de geldigheidsdatum. Uiterlijk 5 jaar na publicatie bepaalt het bestuur van KIMO, mede op advies van de richtlijnadviescommissie (RAC), of deze praktijkrichtlijn nog actueel is. Wanneer nieuwe ontwikkelingen daartoe aanleiding geven, zal dit eerder gebeuren. Als de richtlijn geheel of gedeeltelijk moet worden herzien, dan wordt daarvoor een herzieningstraject gestart, met het instellen van een nieuwe richtlijnontwikkelcommissie (ROC).
Doel
+De richtlijn beoogt tandartsen, tandarts-specialisten, gedifferentieerde tandartsen, mondhygiënisten en tandprothetici buiten het oncologisch centrum handvatten te bieden voor de extramurale mondzorg voor mensen met kanker (in de voorgeschiedenis).
Het uiteindelijke doel hiervan is dat patiënten tijdens en na kankerbehandeling veilige mondzorg krijgen, complicaties van de behandeling zoveel mogelijk worden voorkomen en reguliere mondzorg zoveel als mogelijk doorgang kan vinden.
Doelgroep (patiënten)
+De doelpopulatie van deze richtlijn zijn alle mensen (volwassenen en kinderen) met kanker (in de voorgeschiedenis) die mondzorg buiten het oncologisch centrum ontvangen.
Buiten de scope van de richtlijn vallen onder meer de uitvoering van focusonderzoek voorafgaand aan oncologische behandeling, de behandeling van orale mucosale en scleroserende graft-versus-host ziekte en herstel van oromaxillofaciaal/oncologisch defect.
Initiatief
+Op initiatief van het Kennisinstituut Mondzorg (KIMO) is in 2023 gestart met de voorbereiding van de ontwikkeling van deze praktijkrichtlijn. De ontwikkeling van deze praktijkrichtlijn staat in het jaarplan en de meerjarenbegroting van KIMO.
Financiering
+De ontwikkeling van de richtlijn ‘Extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling’ is gefinancierd vanuit het meerjarenprogramma voor klinische praktijkrichtlijnen van KIMO. Opvattingen van het KIMO hebben de inhoud van de richtlijn niet beïnvloed.
Samenstelling van de Richtlijn Ontwikkel Commissie (ROC)
+Deze klinische praktijkrichtlijn is ontwikkeld door een door het KIMO benoemde commissie, bestaande uit de volgende personen:
- Judith Raber-Durlacher, Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) (voorzitter)
- Alexa Laheij, Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) (vice-voorzitter)
- Mariska Tuut, epidemioloog/richtlijnmethodoloog, PROVA (secretaris)
- Nelleke Bots-van ’t Spijker, namens Nederlandse de Wetenschappelijke Vereniging van Tandartsen (NWVT)
- Doke Buurman, namens de Nederlandse Vereniging voor Gnathologie en Prothetische Tandheelkunde (NVGPT)
- Arjun van der Dussen, namens de Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Tandheelkunde (KNMT)
- dr. Marie-Charlotte Huysmans, namens Radboudumc
- Menno Krap, namens Stichting Bijzondere Tandheelkunde
- Erik van der Meij, namens de Nederlandse Vereniging voor Mond-, Kaak- en Aangezichtschirurgie (NVMKA)
- Harry Reintsema, namens de Nederlandse Vereniging voor Orale Implantologie (NVOI)
- Sanne Scholten, namens NVM-Mondhygiënisten
- Pieter Stoffels, namens de Patiëntenvereniging Hoofd-Hals (PvHH)/ Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK)
- Renske Thomas, namens de Nederlandse Vereniging voor Pathologie (NVvP)
Conceptteksten zijn voorbereid door Judith Raber-Durlacher, Alexa Laheij en Mariska Tuut. Alle concepten zijn bediscussieerd in ROC-vergaderingen. Redactie van de concept richtlijnteksten heeft plaatsgevonden door Judith Raber-Durlacher, Alexa Laheij en Mariska Tuut, aan de hand van commentaren ingebracht door de leden van de ROC. Alle ROC-leden zijn verantwoordelijk en stemmen in met de volledige tekst van deze richtlijn.
De ROC heeft daarnaast de volgende experts geraadpleegd bij de ontwikkeling van de richtlijn:
- dr. Nicole Blijlevens, internist-hematoloog, Radboudumc
- dr. Wim Tissing, kinderoncoloog, Prinses Máxima Centrum / Universitair Medisch Centrum Groningen
- Kishan Naipal, internist-oncoloog, ErasmusMC
Aan alle ROC-leden is een EBRO-training, verzorgd door het KIMO, aangeboden.
Belangenverklaringen
+De leden van de ROC hebben schriftelijk verklaard of ze in de laatste vijf jaar een (financieel ondersteunde) betrekking onderhielden met commerciële bedrijven, organisaties of instellingen die in verband staan met het onderwerp van de richtlijn. Hierbij is geen belemmering voor participatie in de ROC geconstateerd. De belangenverklaringen zijn op te vragen bij het KIMO.
Werkwijze
+De ontwikkeling van de richtlijn ‘Extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling’ is uitgevoerd volgens de criteria, die zijn beschreven in het AGREE-II instrument. Dit is een internationaal gevalideerd en geaccepteerd handvat voor de ontwikkeling van evidence-based richtlijnen.[1] Daarnaast is gebruik gemaakt van de adviezen van de Leidraad voor Kwaliteitsstandaarden, zoals beschreven door de Adviesgroep Kwaliteitsstandaarden van het Zorginstituut Nederland.[2]
Knelpuntenanalyse
Op 21 april 2023 is een Invitational Conference georganiseerd met als doel knelpunten te inventariseren en te prioriteren over extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling. Voor deze invitational conference waren de volgende partijen uitgenodigd. De deelnemers zijn met een * aangegeven:
- ACTA Amsterdam
- Cobijt*
- ErasmusMC mondzorgkunde*
- Federatie Tandheelkundige Wetenschappelijke Verenigingen
- Hanzehogeschool
- Hogeschool Utrecht
- Inspectie voor de Gezondheidszorg en Jeugd
- Inholland
- Ivoren Kruis
- Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Tandheelkunde
- Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties*
- Nederlandse Vereniging voor DentoMaxilloFaciale Radiologie
- Nederlandse Vereniging voor Gerodontologie
- Nederlandse Vereniging voor Gnathologie en Prothetische Tandheelkunde*
- Nederlandse Vereniging van Instellingen voor Jeugdtandzorg
- NVM-mondhygiënisten*
- Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie
- Nederlandse Vereniging voor Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie*
- Nederlandse Vereniging voor Orale Implantologie
- Nederlandse Vereniging voor Endodontologie
- Nederlandse Vereniging van Orthodontisten*
- Nederlandse Vereniging voor Parodontologie
- Nederlands Vlaamse Vereniging voor Restauratieve Tandheelkunde
- Nederlandse Wetenschappelijke Vereniging van Tandartsen
- Patiëntenfederatie Nederland
- Radboudumc Tandheelkunde*
- RichtlijnAdviesCommissie KIMO*
- Stichting Bijzondere Tandheelkunde*
- UMCG, CTM
- Vereniging Mondzorg voor Bijzondere Zorggroepen
- Vereniging Medisch Tandheelkundige Interactie*
- Vereniging Tandartsen voor Orthodontie
- Ministerie van VWS
- Zorginstituut Nederland
- Zorgverzekeraars Nederland
Een lijst met mogelijke knelpunten is aan de deelnemers van de invitational conference voorgelegd en bediscussieerd. Ook zijn eventuele aanvullende knelpunten geïnventariseerd. Het resultaat van de invitational conference is besproken in de richtlijnadviescommissie van KIMO en de ROC, waarna het raamwerk is vastgesteld. Het richtlijnontwikkeltraject is in oktober 2023 van start gegaan.
Onderwerpen
Omdat het onderwerp van deze richtlijn veelomvattend is en er in het veld een grote behoefte is aan kennis op dit gebied, is ervoor gekozen om in deze richtlijn niet een beperkt aantal specifieke uitgangsvragen uit te werken, maar meer algemene adviezen te formuleren op basis van bestaande richtlijnen en expertise en ervaring van de ROC-leden.
Bij verschillende onderwerpen is beschreven:
- Algemene informatie rondom het ziektebeeld/behandeling
- Gevolgen voor de mondgezondheid
- Preventie aspecten
- Aandachtspunten bij mondzorgbehandelingen
Het gaat daarbij om de volgende onderwerpen:
- Algemene aspecten
- Patiënten die behandeld zijn of worden met chemotherapie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten die behandeld zijn met hematopoïetische celtransplantatie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten die behandeld zijn of worden met antiresorptieve of anti-angiogene therapie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten die behandeld zijn of worden met immunotherapie of doelgerichte therapie (incl. langetermijngevolgen)
- Patiënten met hoofd-halstumoren die behandeld zijn met radiotherapie in het hoofdhalsgebied (incl. langetermijngevolgen)
- Langetermijnoverlevers van kinderkanker
De richtlijn is gericht op preventie van problemen van zowel dentitie als mucosa, en tijdens oncologische behandeling op de preventie van systemische infecties afkomstig uit de mondholte.
Beschrijving van kennis en totstandkoming aanbevelingen
Bij de verschillende onderwerpen is een samenvatting van de kennis beschreven. Deze kennis is met name afkomstig uit reeds bestaande (internationale) richtlijnen en gebaseerd op klinische expertise en ervaring van de inhoudelijk experts uit de ROC en de daarnaast geraadpleegde experts. Daarnaast zijn ook andere aspecten van belang. Dit betreft onder meer waarden en voorkeuren van patiënten, kosten, balans tussen gewenste en ongewenste effecten van interventies en organisatorische aspecten.[3-5]. Op basis van de kennis en de overwegingen zijn vervolgens door de ROC aanbevelingen geformuleerd.
Waar mogelijk is verwezen naar reeds bestaande Nederlandse of internationale richtlijnen, waar nodig zijn knelpunten uitgewerkt met behulp van systematisch literatuuronderzoek en daarnaast zijn knelpunten uitgewerkt op basis van expert opinion. Twee knelpunten zijn uitgewerkt m.b.v. systematisch literatuur onderzoek. Daarbij is de kracht van het wetenschappelijke bewijs beoordeeld volgens de GRADE methodiek. De GRADE evidence profielen zijn gemaakt met de guidelinedevelopment tool (http://gdt.guidelinedevelopment.org/app/). GRADE staat voor ‘Grading Recommendations Assessment, Development and Evaluation’ (www.gradeworkinggroup.org). Zie voor het uitgewerkte literatuuronderzoek bijlage 1.
Klankbordgroep
De klankbordgroep is gedurende het ontwikkeltraject van de richtlijn schriftelijk benaderd om een reactie op de eerste conceptversie van de KPR te geven.
De leden van de klankbordgroep waren:
- Deborah de Jong, namens HU Mondzorgkunde
- Paola Carvajal Monroy, namens de Nederlandse Vereniging voor Orthodontie
- Ruurd Westra, namens CAT/Zorgverzekeraars Nederland
- Puck van Meurs, namens de Nederlandse Vereniging voor Kindertandheelkunde
- Mellanie Vonk, namens Organisatie Nederlandse Tandprothetici
- Eddy Out, namens Hematon
Commentaar- en autorisatiefase
In december 2025 is de KPR ter commentaar voorgelegd aan de volgende:
| Organisatie/Vereniging | Reactie |
| ACTA | Geen commentaar |
| DASCC | Inhoudelijk commentaar |
| HAN | Geen reactie |
| Hanzehogeschool | Geen reactie |
| Hematon | Inhoudelijk commentaar |
| HU Mondzorgkunde | Geen commentaar |
| Inholland | Geen reactie |
| Ivoren Kruis | Geen commentaar |
| KNMT | Geen commentaar |
| Longkanker Nederland | Inhoudelijk commentaar |
| NFK | Inhoudelijk commentaar |
| NVDMFR | Geen commentaar |
| NVGd | Geen reactie |
| NVGPT | Inhoudelijk commentaar |
| NVMKA | Inhoudelijk commentaar |
| NVM-Mondhygiënisten | Inhoudelijk commentaar |
| NVMO (NIV) | Geen commentaar |
| NVOI | Inhoudelijk commentaar |
| NVRO | Geen commentaar |
| NVvE | Geen reactie |
| NVvK | Geen commentaar |
| NVvO | Inhoudelijk commentaar |
| NVvP | Geen reactie |
| NVVRT | Geen commentaar |
| NWVT | Geen commentaar |
| ONT | Inhoudelijk commentaar |
| Patiëntenfederatie Nederland | Geen commentaar |
| PVHH | Geen commentaar |
| Radboudumc Tandheelkunde | Geen commentaar |
| SBT | Geen reactie |
| UMCG CTM | Geen reactie |
| UMCG Mondzorgkunde | Geen reactie |
| VMBZ | Geen reactie |
| VMTI | Geen commentaar |
| Zorgverzekeraars Nederland (CAT) | Geen reactie |
Het commentaar uit de commentaarronde is geanalyseerd door de ROC en verwerkt in de definitieve versie van de KPR, waarbij de verwerking van de commentaren is teruggekoppeld aan de indieners ervan. De definitieve versie van de KPR is ter autorisatie voorgelegd.
De belangrijkste aanpassingen zijn:
- Diverse verduidelijkingen en taalkundige aanpassingen
- Afzwakking van de aanbevelingen
- Verduidelijking samenvatting
- Duidelijker weergave dat de aanbevelingen in de behandelspecifieke/doelgroepspecifieke hoofdstukken aanvullend zijn aan die in het hoofdstuk algemene aspecten
- Duidelijke indicatie om te verwijzen bij laag trombocytenaantal
- Toevoeging radiotherapie in het hoofd-halsgebied als belangrijke risicofactor bij langetermijnoverlevers van kinderkanker
Implementatie
De ontwikkeling van een nieuwe richtlijn is niet los te zien van de invoering ervan. Bij alle fasen van de ontwikkeling van de richtlijn wordt daarom rekening gehouden met de implementatie. Zo zijn bijvoorbeeld bij de invitational conference knelpunten uit de praktijk geïnventariseerd, waarvan het veld graag wil dat ze opgelost worden. Ook bij het formuleren van aanbevelingen wordt rekening gehouden met de implementeerbaarheid daarvan. In de aanwijzingen voor implementatie, behorend bij de richtlijn, worden belemmerende en bevorderende factoren voor invoering van de richtlijn besproken. Het inpassen van een richtlijn in de dagelijkse praktijk betekent voor veel gebruikers immers een verandering van routine. Zo stopt het proces niet bij de ontwikkeling en publicatie van de richtlijn, maar is de implementatie ervan een logisch proces in nauwe samenwerking met de leden van het KIMO, de FTWV (Federatie Tandheelkundige Wetenschappelijke Verenigingen) en de KNMT en NVM-mondhygiënisten.
Aanwijzingen voor implementatie van deze klinische praktijkrichtlijn zijn opgenomen in bijlage 2.
Een bijlage met vastgestelde kennislacunes – derhalve aanbevelingen voor nader wetenschappelijk onderzoek – is opgenomen in bijlage 3.
Patiëntenperspectief
+Het patiëntenperspectief in deze richtlijn is gewaarborgd door deelname van een vertegenwoordiger van de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties en de Patiëntenvereniging Hoofd-Hals aan zowel de invitational conference als de ROC.
Ook is informatie voor patiënten over deze richtlijn opgenomen in bijlage 4.
Juridische betekenis van richtlijnen
+Richtlijnen zijn geen wettelijke voorschriften, maar op ‘evidence’ gebaseerde inzichten en aanbevelingen waaraan (mond)zorgverleners moeten voldoen om kwalitatief goede zorg te verlenen. Na autorisatie van de richtlijn door een beroepsvereniging, wordt de richtlijn gezien als deel van de ‘professionele standaard’. Aangezien de aanbevelingen hoofdzakelijk gebaseerd zijn op de ‘gemiddelde patiënt’, kunnen (mond)zorgverleners op basis van hun professionele autonomie waar nodig afwijken van de richtlijn. Afwijken van richtlijnen kan in bepaalde situaties zelfs noodzakelijk zijn. Wanneer van de richtlijn wordt afgeweken, dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden.
Literatuur
+1. Brouwers MC, Kho ME, Browman GP, Burgers JS, Cluzeau F, Feder G, et al. AGREE II: advancing guideline development, reporting, and evaluation in health care. Prev Med. 2010;51(5):421-4. doi:10.1016/j.ypmed.2010.08.005.
2. Adviesgroep_Kwaliteitsstandaarden. AQUA-Leidraad. 2021. Available from: https://www.zorginzicht.nl/binaries/content/assets/zorginzicht/ontwikkeltools-ontwikkelen/aqua-leidraad.pdf.
3. Alonso-Coello P, Oxman AD, Moberg J, Brignardello-Petersen R, Akl EA, Davoli M, et al. GRADE Evidence to Decision (EtD) frameworks: a systematic and transparent approach to making well informed healthcare choices. 2: Clinical practice guidelines. BMJ. 2016;353:i2089. doi:10.1136/bmj.i2089.
4. Alonso-Coello P, Schunemann HJ, Moberg J, Brignardello-Petersen R, Akl EA, Davoli M, et al. GRADE Evidence to Decision (EtD) frameworks: a systematic and transparent approach to making well informed healthcare choices. 1: Introduction. BMJ. 2016;353:i2016. doi:10.1136/bmj.i2016.
5. Langendam MW, Kuijpers T. Toepassen GRADE voor interventies: tool. 2022. Available from: https://nl.gradeworkinggroup.org/docs/Tool_GRADE_voor_interventies_juni2022_final.pdf.
Bijlagen
Hieronder vindt u een overzicht van alle bijlagen horende bij de KPR Extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling (2025)
Bijlagen
Hieronder vindt u een overzicht van alle bijlagen horende bij de KPR Extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling (2025)
Richtlijn samenvatting
Richtlijn samenvatting
Introductie - Doelgroep
+Deze richtlijn is bedoeld voor tandartsen, tandartsspecialisten, gedifferentieerde tandartsen, mondhygiënisten en tandprothetici, buiten het oncologisch centrum. De doelpopulatie van deze richtlijn zijn alle mensen (volwassenen en kinderen) met kanker (in de voorgeschiedenis) die mondzorg buiten het oncologisch centrum ontvangen.
In situaties waarin de tandarts onzeker is over de veiligheid van een voorgenomen behandeling, kan overleg plaatsvinden met de behandelend specialist van de patiënt in het ziekenhuis of met de MKA-chirurg, om optimale en veilige zorg te waarborgen. Daarbij is het uitgangspunt dat de tandarts binnen de eigen deskundigheid en conform geldende richtlijnen in veel gevallen zelfstandig tot verantwoorde besluitvorming kan komen.
Algemene aanbevelingen - Preventie
+• Belangrijkste pijler voor het beperken van schade door orale bijwerkingen van de kankerbehandeling: adequate zelfzorg: monitoring (gevolgen) orale complicaties en ondersteuning van zelfzorg.
• Adviseer extra fluoride(maatregelen) bij cariësactiviteit of verhoogd cariësrisico.
• Bij hyposalivatie/xerostomie: zie KIMO richtlijn Xerostomie en hyposialie gerelateerd aan medicatie en polyfarmacie (2021).
• Overweeg voorlichting t.a.v. voeding te geven, rekening houdend met evt. problemen rond voedselinname (evt. m.b.v. gespecialiseerde diëtist).
• Overweeg SLS- of mentholvrije fluoridetandpasta bij overgevoeligheid voor de reguliere tandpasta.
Algemene Aanbevelingen - Aandachtspunten bij mondzorgbehandeling
+In vrijwel alle gevallen kan de tandheelkundige behandeling conform het reguliere beleid plaatsvinden. Er bestaat echter een beperkt aantal uitzonderingssituaties, zoals hieronder nader gespecificeerd:
• Stel behandelingen die GEEN spoedeisend karakter hebben bij voorkeur uit als dit qua bloedwaarden en mondconditie van de patiënt niet verantwoord is.
• Bepaal bij urgente mondzorgbehandeling of antibioticumprofylaxe en/of trombocytenprofylaxe nodig is in overleg met specialist en verwijs zo nodig.

* Onder aanname dat alle andere stollingsparameters binnen de normale grenzen vallen
• Let op risico MRONJ/ORN bij ingrepen met botmanipulatie en drukplekken bij risicopatiënten (zie onderstaand).
• Let op bijnierschorsinsufficiëntie bij gebruik prednison (overleg met (voorschrijvend) specialist).
Aanvullende adviezen na chemotherapie
+Geen specifieke aanvullende aandachtspunten.
Aanvullende adviezen na stamceltransplantatie
+Mondhygiënische begeleiding kan wenselijk zijn bij patiënten die hier moeite mee hebben. Overweeg overige behandelingen uit te stellen tot 6 maanden na de stamceltransplantatie. Indien toch gewenst, overleg eerst met de behandelend internist-hematoloog.
Na allogene stamceltransplantatie:
- Bij klachten/gevolgen van graft versus host ziekte of behandeling daarvan: verwijzing naar MKA-chirurg of gedifferentieerde tandarts (binnen ziekenhuis met transplantatiecentrum of hoofd-hals- oncologisch centrum).
- Er is een kleine in de loop van de tijd toenemende kans op het ontstaan van een plaveiselcarcinoom van de huid/het mondslijmvlies na allogene stamceltransplantatie, geef derhalve voorlichting aan patiënten over:
- Melden veranderingen aan slijmvliezen/lippen.
- Ontraden roken/overmatig alcoholgebruik.
- Vermijden zonlichtexpositie (incl. lippen).
Deze adviezen zijn aanvullend aan de algemene aanbevelingen!
Aanvullende adviezen bij of na antiresorptieve of anti-angiogene therapie
+• Inventariseer medicatiegebruik, ook botafbraakremmende en angiogeneseremmers in het verleden.
• Bepaal indicatie antibioticumprofylaxe vanwege verhoogd risico MRONJ volgens KIMO richtlijn antibioticumgebruik.
Deze adviezen zijn aanvullend aan de algemene aanbevelingen!
Aanvullende adviezen bij of na immunotherapie of doelgerichte therapie
+• Bij klachten van immuno-/doelgerichte therapie: verwijzing MKA-chirurg ofgedifferentieerde tandarts (binnen hoofdhals- oncologische centra/transplantatiecentra).
Dit advies is aanvullend aan de algemene aanbevelingen!
Aanvullende adviezen na radiotherapie in hoofdhalsgebied
+• Behandeling kan veilig plaatsvinden in gebied dat bestraald is <25 Gy.
• Bij ingrepen met botmanipulatie in gebied dat bestraald is ≥25 Gy: overleg ALTIJD met MKA-chirurg/CBT (bij voorkeur van het hoofdhals- oncologisch centrum) en verwijs zo nodig i.v.m. het risico op osteoradionecrose.
• Stimuleren PMO bij edentate prothesedragers (controle slijmvliezen/drukplekken en risico osteoradionecrose).
Voorlichting patiënten over melden veranderingen aan slijmvliezen/lippen, ontraden roken/overmatig alcoholgebruik en vermijden zon-lichtexpositie (incl. lippen).
Deze adviezen zijn aanvullend aan de algemene aanbevelingen!
Aanvullende adviezen langetermijnoverlevers kinderkanker
+- Zorgvuldige anamnese van de oncologische behandeling in het verleden, contraindicaties en medicatiegebruik. Overleg evt. met huisarts of late effectenkliniek Màxima Medisch Centrum voor kinderoncologie.
- Bij (vermoeden) van ernstige groei- en ontwikkelafwijkingen van schedel/kaak/gebit:
vroege verwijzing naar een gespecialiseerd CBT en communicatie met late effecten
polikliniek. - Overweeg, ter evaluatie van de aanleg/ontwikkeling van de wortels, een OPT na probleemloze 1e en 2e wisselfase.
- Wees voorzichtig bij orthodontische behandeling bij korte wortels en/of radiotherapie in het hoofdhalsgebied in de historie (zie bovenstaande aanvullende adviezen).
- Screening op hyposalivatie (zie ook KIMO-richtlijn xerostomie en hyposialie gerelateerd aan medicatie en polyfarmacie).
- Er is een kleine verhoogde kans op nieuwe primaire tumoren, geef derhalve voorlichting aan patiënten over:
- Melden veranderingen aan slijmvliezen/lippen.
- Ontraden roken/overmatig alcoholgebruik.
- Vermijden zonlichtexpositie (incl. lippen).
Deze adviezen zijn aanvullend aan de algemene aanbevelingen!
Patiënteninformatie
Patiënteninformatie
Kanker en mondgezondheid
+Elk jaar krijgen ongeveer 125.000 mensen in Nederland de diagnose kanker. Behandeling van kanker kan gevolgen hebben voor de gezondheid van de mond. Het gaat dan om bijvoorbeeld pijn, ontsteking, infecties, verandering van smaak, slikklachten, verstijving van de spieren en huid en een droge mond. Deze klachten zijn niet altijd te voorkómen, maar vaak wel te verlichten.
Voor een goede behandeling is het belangrijk voor de mondzorgverleners dat zij weten dat u voor kanker in behandeling bent of geweest bent. Vertel dit dan ook altijd aan uw mondzorgverlener aan het begin van uw afspraak.
Hoe kunnen klachten in de mond zoveel mogelijk worden beperkt?
+Het belangrijkste is om uw mond goed schoon te houden. Dat betekent 2 keer per dag minimaal 2 minuten tandenpoetsen met fluoridetandpasta, liefst met een elektrische borstel. Gebruik daarnaast 1 keer per dag tandenstokers of ragers voor het gebied tussen de tanden, als uw mondzorgverlener dat geadviseerd heeft.
Als goed schoonmaken van de tanden en kiezen even niet lukt (bijvoorbeeld omdat u te veel klachten hebt), dan kan de tandarts of mondhygiënist hierbij ondersteunen. Er kan bijvoorbeeld een andere tandpasta worden geadviseerd of een professionele gebitsreiniging worden uitgevoerd.
Soms wordt extra fluoride aanbevolen; uw mondzorgverlener adviseert dit dan aan u.
Als u last heeft van een droge mond, kan de mondzorgverlener u advies geven.
Mondzorgbehandeling bij mensen tijdens en na behandeling van kanker
+Als u zich goed genoeg voelt, kunnen de meeste mondzorgbehandelingen uitgevoerd worden. Om te voorkomen dat eventuele problemen groter en ernstiger worden is het belangrijk om de mondzorg door te laten gaan. Als de bloedwaarden te laag zijn is het beter om reguliere mondzorgbehandelingen uit te stellen. Maar als behandeling écht nodig is omdat er sprake is van spoed (bijvoorbeeld het trekken van een kies in geval van pijn), dan wordt u mogelijk naar de MKA-chirurg (mondziekten, kaak- en aangezichtschirurgie) verwezen.
Extra zorg voor mensen na een allogene hematopoïetische celtransplantatie (stamceltransplantatie)
Als u een allogene hematopoïetische celtransplantatie (stamcellen afkomstig van een donor) heeft gehad, heeft u een risico op orale graft versus host ziekte. Dit kan pijnklachten, een droge mond en verstijving van spieren en huid tot gevolg hebben. Voor behandeling van orale graft versus host ziekte wordt u verwezen naar een gespecialiseerd ziekenhuis.
Als u een hematopoïetische celtransplantatie heeft gehad heeft u een licht verhoogde kans op het ontstaan van nieuwe tumoren in en om de mond. Daarom is het belangrijk dat u veranderingen in uw mond of lippen meldt aan uw tandarts. Deze kan dan nader onderzoek (laten) doen. Ook is het belangrijk dat u niet rookt en alcoholgebruik te beperken. Tot slot is het belangrijk om blootstelling aan zonlicht te beperken door goede zonnebrandmiddelen te gebruiken, ook op uw lippen.
Extra zorg voor mensen na een allogene hematopoïetische celtransplantatie (stamceltransplantatie)
+Als u een allogene hematopoïetische celtransplantatie (stamcellen afkomstig van een donor) heeft gehad, heeft u een risico op orale graft versus host ziekte. Dit kan pijnklachten, een droge mond en verstijving van spieren en huid tot gevolg hebben. Voor behandeling van orale graft versus host ziekte wordt u verwezen naar een gespecialiseerd ziekenhuis.
Als u een hematopoïetische celtransplantatie heeft gehad heeft u een licht verhoogde kans op het ontstaan van nieuwe tumoren in en om de mond. Daarom is het belangrijk dat u veranderingen in uw mond of lippen meldt aan uw tandarts. Deze kan dan nader onderzoek (laten) doen. Ook is het belangrijk dat u niet rookt en alcoholgebruik te beperken. Tot slot is het belangrijk om blootstelling aan zonlicht te beperken door goede zonnebrandmiddelen te gebruiken, ook op uw lippen.
Extra zorg voor mensen die met antiresorptieve of anti-angiogene therapie behandeld zijn
+Antiresorptieve medicijnen zijn gericht op de botten (bijvoorbeeld bij botontkalking). Anti-angiogene medicijnen zijn bedoeld om geen of minder bloedvaten naar de tumor te maken.
Bij sommige ingrepen (trekken van een tand of kies, een wortelpuntbehandeling en bepaalde behandelingen door de gespecialiseerde tandarts-implantoloog of tandarts-parodontoloog) is er bij mensen die deze medicijnen gebruiken of gebruikt hebben een hogere kans op afsterven van het kaakbot door kaakbotontsteking (dit heet ook wel kaakbotnecrose of osteonecrose). Dit is een heel zeldzame, maar ernstige aandoening.
Als u deze medicijnen gebruikt of heeft gebruikt (het gaat hierbij om medicijnen die u langere tijd eenmaal per week in tabletvorm of eenmaal per 1-6 maanden per infuus of injectie heeft gekregen; bij twijfel vraag uw huisarts, apotheker of medisch specialist), dan is het belangrijk dat uw mondzorgverlener dit weet. Misschien is een antibioticum behandeling nodig om osteonecrose na een ingreep te voorkomen. Ook kunt u voor de behandelingen zo nodig verwezen worden naar een MKA-chirurg.
Extra zorg voor mensen die met immunotherapie of doelgerichte therapie behandeld zijn of worden
+Als u klachten in uw mond heeft die het gevolg zijn van immunotherapie of doelgerichte therapie wordt u verwezen naar een gespecialiseerde mondzorgverlener.
Extra zorg voor mensen die bestraald zijn in het hoofd-halsgebied
+Als u bestraald bent in het hoofd-halsgebied kan dit leiden tot klachten in de mond, zelfs als de bestraling al heel veel jaren geleden is geweest. U kunt bijvoorbeeld last krijgen vaneen droge mond, verstijving van de spieren en huid, slikklachten, infecties en smaakverandering. Uw tandarts kan u adviseren over de beste behandeling.
Als u bestraald bent in het hoofd-halsgebied, dan heeft u een hogere kans op afsterven van het kaakbot door kaakbotontsteking (dit heet ook wel osteoradionecrose). Dit is een heel zeldzame, maar ernstige aandoening. Het is daarom héél belangrijk dat uw tandarts weet dat u bestraald bent.
Uw tandarts kan dan inschatten of een ingreep in de mond (bijvoorbeeld het trekken van een kies) bij u veilig kan worden uitgevoerd. Zo nodig overlegt de tandarts met een meer gespecialiseerde tandarts of wordt u verwezen.
Ook als u geen tanden en kiezen meer heeft, is het belangrijk om regelmatig uw mond te laten controleren. Ook drukplekken van een kunstgebit kunnen namelijk een risico vormen op kaakbotnecrose.
Het is belangrijk dat u veranderingen in uw mond of lippen meldt aan uw mondzorgverlener. De mondzorgverlener kan dan nader onderzoek (laten) doen. Ook is het belangrijk dat u niet rookt en alcoholgebruik te beperken. Tot slot is het belangrijk om blootstelling aan zonlicht te beperken door goede zonnebrandmiddelen te gebruiken, ook op uw lippen.
Extra zorg voor overlevers van kinderkanker
+Het is belangrijk dat uw tandarts ervan op de hoogte is als u op kinderleeftijd kanker heeft gehad, ook als dat al heel lang geleden is. Het kan namelijk zijn dat uw gebit zich anders dan normaal heeft ontwikkeld of dat u door behandeling van kanker last heeft van een droge mond. De tandarts kan daar dan rekening mee houden.
Als u op jonge leeftijd kanker heeft gehad heeft u een licht verhoogde kans op het ontstaan van nieuwe tumoren in en om de mond. Daarom is het belangrijk dat u veranderingen in uw mond of lippen meldt aan uw tandarts. Deze kan dan nader onderzoek (laten) doen. Ook is het belangrijk dat u niet rookt en niet te veel alcoholische dranken gebruikt. Tot slot is het belangrijk om blootstelling aan zonlicht te beperken door goede zonnebrandmiddelen te gebruiken, ook op uw lippen.
Richtlijn Ontwikkel Commissie
Richtlijn Ontwikkel Commissie
ROC
+- Dr. Judith Raber-Durlacher, Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA, Amsterdam UMC) (voorzitter)
- Dr. Alexa Laheij, Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) (vice-voorzitter)
- Dr. Mariska Tuut, epidemioloog/richtlijnmethodoloog, PROVA (secretaris)
- Dr. Nelleke Bots-van ’t Spijker, namens Nederlandse de Wetenschappelijke Vereniging van Tandartsen (NWVT)
- Dr. Doke Buurman, namens de Nederlandse Vereniging voor Gnathologie en Prothetische Tandheelkunde (NVGPT)
- Drs. Arjun van der Dussen, namens de Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Tandheelkunde (KNMT)
- Prof. dr. Marie-Charlotte Huysmans, namens Radboudumc
- Drs. Menno Krap, namens Stichting Bijzondere Tandheelkunde (SBT)
- Dr. Erik van der Meij, namens de Nederlandse Vereniging voor Mond-, Kaak- en Aangezichtschirurgie (NVMKA)
- Dr. Harry Reintsema, namens de Nederlandse Vereniging voor Orale Implantologie (NVOI)
- Sanne Scholten, BSc, namens NVM-mondhygiënisten
- Drs. Pieter Stoffels, namens de Patiëntenvereniging Hoofd-Hals (PvHH)/ Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK)
- Dr. Renske Thomas, namens de Nederlandse Vereniging voor Parodontologie (NVvP)
Klankbordgroep
+- Deborah de Jong, MSc, namens HU Mondzorgkunde
- Dr. Paola Carvajal Monroy, namens de Nederlandse Vereniging voor Orthodontie (NVvO)
- Drs. Puck van Meurs, namens de Nederlandse Vereniging voor Kindertandheelkunde (NVvK)
- Mellanie Vonk, namens Organisatie Nederlandse Tandprothetici (ONT)
- ing. Eddy Out, namens Hematon
Geraadpleegde experts
+- Prof. dr. Nicole Blijlevens, internist-hematoloog, Radboudumc
- Prof. dr. Wim Tissing, kinderoncoloog, Prinses Máxima Centrum / Universitair Medisch Centrum Groningen
- Dr. Kishan Naipal, internist-oncoloog, ErasmusMC
Colofon
Colofon
Colofon
In 2023 is gestart met de ontwikkeling van de klinische praktijkrichtlijn Extramurale mondzorg tijdens en na kankerbehandeling door het Kennisinstituut Mondzorg (KIMO). De opleverversie (2025) van deze richtlijn zal vanaf maart 2030 opnieuw moeten onderzocht op de noodzaak tot herziening.
De richtlijn is:
- Vastgesteld door het KIMO-bestuur op 28 februari 2025.
- Goedgekeurd door de raad van toezicht KIMO op 04 juni 2025.
- Algemeen verbindend verklaard door de FTWV op 10 juni 2025.
- Algemeen verbindend verklaard door de KNMT op 16 april 2026.
Copyright
Het KIMO is een geregistreerde handelsnaam en een geregistreerd beeldmerk van Stichting Kennisinstituut Mondzorg. Stichting Kennisinstituut Mondzorg is houder van de auteurs- en databankrechten op alle onderdelen van deze site, zoals teksten, illustraties, lay-out, data en techniek. Zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van Stichting Kennisinstituut Mondzorg is verveelvoudigen, openbaar maken, opvragen en/of hergebruiken, anders dan voor eigen gebruik overeenkomstig de gebruiksvoorwaarden van Stichting Kennisinstituut Mondzorg, niet toegestaan.